De schaamte(cultuur) voorbij…

Schaamte, een woord dat veel wordt gebruikt. Niet alleen in de hulpverlening, maar ook in relatie tot cultuur. De Bonairiaanse cultuur wordt nogal eens getypeerd als een schaamtecultuur. Het woord schaamte gaat gepaard met een negatieve associatie. Echter weten we eigenlijk wel wat schaamte is? Wat zijn de effecten en hoe gaan we daar vervolgens op gepaste wijze mee om? En een belangrijke slotvraag is: Is het passend en correct om een cultuur te typeren als schaamtecultuur?

Wat is schaamte eigenlijk?
Schaamte is, volgens Tomkins (2008) in oorsprong één van negen aangeboren, biologische responsen die ons leerproces – en veel van onze ervaringen – als mens besturen. Het is een
automatische, fysieke reactie als er en verstoring plaatsvindt in contact met je omgeving.
De lichaamstaal die daarbij hoort is een naar beneden afgewende blik (letterlijk
gezichtsverlies) met afzakkende, naar voren bewegende schouders en soms ook een
verkleuring van het gelaat; blozen. Dit is een signaal dat iemand zich niet meer verbonden
voelt met zijn/haar omgeving. Dit kan je bij jonge kinderen al heel goed zien. Het belang om dit signaal tijdig te onderkennen lees je hieronder.

Ieder mens wil verbinding
Wij mensen worden gedreven door verbinding. Het is voor ons van levensbelang om ons verbonden te voelen met de mensen en de wereld om ons heen. Wij hebben als mens drie breinen; de oudste gericht op overleven, de middelste gericht op verbinding en de laatst ontwikkelde – ons mensenbrein- is gericht op ons denken. De oudste twee hebben het
meestal voor het zeggen. En de middelste, daar lopen bijna alle zenuwen door heen. Wat denk je dat dat betekent? Onze emoties zijn veel meer leidend dan wij ons vaak willen realiseren. We proberen deze vaak te onderdrukken, want teveel emotionaliteit wordt niet gewaardeerd.

Identiteit
Als baby voel je je één met je moeder en je omgeving. Naarmate je groeit en ontwikkelt wordt ook je identiteit ontwikkeld. Jij word je steeds bewuster van jezelf als afzonderlijk individu waarmee ook de scheiding tussen jou en de ander toeneemt. Tegelijkertijd zijn onze hersenen gericht op de behoefte om ons verbonden te voelen. Als we ons verbonden voelen dan voelen we ons goed. Als we ons afgescheiden voelen dan voelen we ons niet goed. In onze opvoeding zijn we afhankelijk van onze opvoeders. In de opvoeding leer je wat hoort en wat niet hoort, conform de waarden en normen die grotendeels zijn belegd in hetgeen we cultuur noemen.

Ons levensverhaal
Onze identiteit wordt gevormd door onze ervaringen. We leren, door schade en schande, welk gedrag wordt beloond en wat niet. Ons geheugen zorgt er voor dat we niet elke dag opnieuw hoeven te leren fietsen, niet telkens opnieuw hetzelfde handboek voor het gebruik van onze laptop hoeven te lezen en dat is geweldig. Wij zijn heel goed in het onthouden van informatie. Wij zijn echter daarmee ook heel goed in het onthouden van alle momenten dat we ons niet verbonden voelden. Zo hebben we geleerd om ons op een juiste manier – conform de normen en waarden waarmee ze zijn opgegroeid- te gedragen om later in de samenleving goed te kunnen functioneren. Het aangeboren signaal schaamte is daarin helpend. Het geeft een sensatie door wat niet goed voelt en dat gevoel is zichtbaar voor de ander – door de passende lichaamstaal- en die weet dan dat de relatie herstel vraagt.

Voorbeeld: Een kind komt de klas binnen en begint direct heel enthousiast te vertellen tegen een vriendinnetje dat ze een hond heeft gevonden op straat en deze nu mee naar huis gaat nemen, deze gaat wassen en te eten gaat geven. De meester zegt vermanend tegen haar” Sofie!” De hele klas valt stil. Sofie’s lichaamstaal laat direct zien dat ze zich schaamt; ze wendt haar blik af, wordt rood en laat haar schouders zakken. De meester realiseert zich dat hij haar wat hard tot de orde heeft geroepen en zegt vervolgens “Sofie, je komt te laat binnen en te zien aan de opwinding waarmee je zit te kletsen is er een goede reden voor. Ik merk alleen dat ik het vervelend vind dat ik wordt gestoord in mijn uitleg. Wat ik aan het vertellen ben is heel belangrijk voor jullie toets morgen. De stof wordt niet door iedereen als makkelijk ervaren. Ik wil graag dat jullie dit horen zodat iedereen goed is voorbereid en dit goed kunnen maken. Wil en kan je nu even stil zijn zodat ik dit kan afmaken dan hoor ik daarna graag wat maakte dat je zo laat binnenkwam, goed?” Ze realiseert zich dat ze helemaal geen rekening hield met de anderen in de klas. Zij had de toets wel goed gemaakt. Met geheven hoofd zegt ze “Sorry, ik was met mijn hoofd bij heel iets anders. Ja, is goed”.

Bovenstaande situatie laat zien hoe het signaal wordt opgepakt door de de meester en hoe hij de relatie – en daarmee de het gevoel van verbinding- herstelt. Sofie krijgt de boodschap om haar gedrag bij te stellen en voelt zich tegelijkertijd gezien en gehoord. Bovenstaand scenario kan ook volgens onderstaand voorbeeld verlopen als de meester het signaal niet oppakt.

Voorbeeld: Een kind komt de klas binnen en begint direct heel enthousiast te vertellen tegen Vriendinnetje dat ze een hond heeft gevonden op straat en deze nu mee naar huis gaat nemen, deze gaat wassen en te eten gaat geven. De meester zegt vermanend tegen haar” Sofie!” De hele klas valt stil. Sofie’s lichaamstaal liet direct zien dat ze zich schaamt; ze wendt haar blik af, wordt rood en laat haar schouders zakken. Hij vervolgt, “Je komt allereerst te laat en vervolgens begin je doodleuk te kletsen. Denk je echt dat je zo over gaat en verder komt in het leven?” Sofie zakt steeds iets dieper weg in haar stoel en haar blik reikt niet hoger dan de vloer. In haar gedachten hoort ze haar moeder die vorige week tegen haar zei, “Ik heb het helemaal gehad met jou. Je kan nooit doen wat er gevraagd wordt!”

De meester wordt onderbroken in zijn uitleg en reageert zich af op Sofie. Sofie koppelt dit direct in een razendsnel tempo – met het rationele, denkende brein- aan eerder gebeurtenissen op basis van het automatische fysieke signaal ‘verbinding verbroken’. Het geheugen koppelt vergelijkbare situaties aan elkaar op basis van vergelijkbare fysieke sensaties en wil die vervolgens met het rationele, denkende brein uitleggen. Dus als je tijdens je opgroeien vaak hoort dat jij als persoon niet ‘goed’ bent en telkens het signaal – verbroken verbinding- koppelt aan alle keren dat je de boodschap kreeg dat je als persoon niet goed genoeg bent, dan kan je je voorstellen wat je gaat geloven.

Afwijzing
Door ervaringen in het leven ontwikkelt dit aangeboren signaal zich tot de emotie die we nu kennen als schaamte. Dit kunnen we nu definiëren als een morele en relationele emotie dat mensen motiveert om hun ‘overtreding’ of ‘wangedrag’ te herstellen, te verbergen of te ontkennen. Ga maar eens na bij jezelf. Kan jij je nog momenten herinneren dat wil je het allerliefst door de grond wilde zakken om te verdwijnen? Of dat je met je vinger naar de ander wees? Of dat je op zoek ging naar afleiding om je zo snel mogelijk weer goed te voelen? Schaamte kan een verwoestend gevoel zijn waarbij je jezelf, je identiteit, veroordeelt en afwijst. Opvallend en kenmerkend aan de ontwikkelde schaamte is dat het gaat om de afwijzing van jezelf als geheel. Dit in tegenstelling tot het reflecteren op iets wat er is gebeurd en jouw rol daarin.

Onderscheid de daad van de doener
Als je bewust kan ervaren dat je je eigen waarden hebt overschreden dan kan dat je motiveren om je ‘wangedrag, ’je ‘overtreding’ of je ‘fout’ te herstellen. Voorwaarde is wel dat je hebt geleerd dat er een onderscheid is tussen wie je bent en wat je doet. Als je dat in je jeugd niet hebt meegekregen dan is het maken van een fout of het begaan van een overtreding gelijk aan de gedachte ‘Ik ben niet goed genoeg’. De angst die gepaard gaat met het gevoel ‘Ik ben niet goed genoeg’ gaat over de angst verlaten en/of afgewezen te worden

Voorbeeld 1: Je hebt je kind vergeten op te halen van de crèche en word je daar pas bewust van op het moment dat een moeder die je kent je belt. De schaamte wordt getriggerd. Je schrikt en je lichaamstaal verraad dat je je even heel klein voelt. Je schouders zakken naar voren en je blik gaat als vanzelf naar beneden. Er komt een gedachte aan wat je kind nu moet ervaren en wat mensen nu wel niet van je moeten denken. Daarna komt de gedachte dat dit natuurlijk heel erg is maar dat het kan gebeuren. Je had ook veel aan je hoofd – je bent alleenstaand en je hebt twee banen om rond te komen- en je weet dat je kind daar veilig is. Je legt al je werk neer en je haast je naar de crèche. Vervolgens leg je alle betrokkenen zo goed mogelijk uit hoe het kwam dat dit gebeurde.

Hierboven lees je dat een ‘gezonde’ reactie op het signaal –verbinding verbroken. Je word je bewust dat je je waarden van jezelf- en anderen- hebt overschreden. Hier is sprake van een positieve signaalfunctie in relatie tot jezelf en de gemeenschap waarin je leeft.

Voorbeeld 2: Je hebt je kind vergeten op te halen van de crèche en word je daar pas bewust van op het moment dat een moeder die je kent je belt. De schaamte wordt getriggerd. Je schrikt en je lichaamstaal verraad dat je je even heel klein voelt. Je schouders zakken naar voren en je blik gaat als vanzelf naar beneden. De gedachten zijn ‘Je bent waardeloze moeder, alles wat je doet of aanraakt mislukt, je maakt alles kapot, en ga zo maar door’. Je haalt je kind zo snel mogelijk op en afhankelijk van je ontwikkelde patroon reageer je. Dit kan zijn door jezelf nog verder naar beneden te halen, de situatie een volgende keer te vermijden door je kind niet meer naar die crèche te brengen, de moeder die je heeft gebeld zoveel mogelijk te vermijden en misschien jezelf en anderen wel te vertellen dat de crèche niet flexibel is in ophaaltijden.

Ziekmakende schaamte (toxic shame)
Schaamte kan oplopen tot gevoelens van vernedering en kan in een intense vorm een belangrijk onderdeel van je identiteit worden. Als er sprake is van ziekmakende schaamte dan ontbreekt het je aan eigenwaarde, je voelt je depressief en ervaart structureel angst. In die identiteit zit de diepe overtuiging dat er werkelijk iets mis is met jou. Je briljante geheugen en de wijze waarop onze hersenen functioneren zijn daar mede debet aan. Telkens als het signaal ‘verbinding verbroken’ wordt getriggerd, dus als er een verstoring plaatsvindt in een voor jouw plezierige sociale gebeurtenis, dan gaat je geheugen razendsnel op zoek naar gebeurtenissen uit het verleden en maakt daarmee een koppeling. Als er in je vroege jeugd gebeurtenissen zijn geweest waarin er geen herstel plaatsvond, na de trigger ‘verbinding verbroken’, dan kan dat leiden tot een gevoel van persoonlijke afwijzing. Je DNA, je opvoeding, je socialisatie, de gebeurtenissen in je leven leggen de basis voor je schaamte-gevoeligheid. Het spreekt bijna voor zich dat geweld, mishandeling, incest, verwaarlozing hierin basis-ingrediënten vormen.

Effecten op functioneren
Deze intense vorm van schaamte is verantwoordelijk voor chronische fysieke, emotionele, mentale en relationele problemen. Het blokkeert je persoonlijke, spirituele en professionele ontwikkeling. Het is de wortel van alle verslavingen. En als het nog niet zover is dan is het een structurele uitnodiging voor verslaving. De belangrijkste boodschap hierin is ‘het is niet jouw fout’. Doen we dat ook? Of eisen we als hulpverleners, familielid of buurman/buurvrouw dat iemand zijn verantwoordelijkheden oppakt? Kenmerk van verslaving is echter dat je de controle niet hebt, dus dat verwachten is nogal een uitzichtloos perspectief. On top of that: We versterken de emotie van schaamte.

Ander kenmerk van schaamte is dat het gepaard gaat met het fenomeen dat je niet meer kan denken. Als schaamte onderdeel is van je identiteit dan leef je niet, maar ben je aan het overleven. Dit gaat gepaard met angst, stress en machteloosheid. Een basisbehoefte is veiligheid. Als de angst de overhand heeft dan gaat alle energie naar de oudste breinen die gericht zijn op overleven- het reptielenbrein en het zoogdierenbrein. Het rationele, denkende brein heeft even geen prioriteit en wordt tijdelijke gedeactiveerd. Gevolg is dat je niet meer kan nadenken.

De effecten van langdurige stress – dus ook schaamte- brengen lichamelijk schade aan onze organen. Ons lichaam is niet in staat langdurig stress te hanteren zonder schade aan te brengen aan kwetsbare organen zoals de hersenen en de nieren. Het leidt tot hoofdpijn, maag- en darmproblemen, lichamelijke en/of emotionele verlamming en zelfs hartproblemen.

Schaamte is van origine het signaal dat er een gebrek is aan verbinding. Wij mensen, zijn met ons zoogdierenbrein, geprogrammeerd voor verbinding. Verbinding zorgt ervoor dat we ons goed voelen. We streven als mens altijd naar heelheid; in onszelf en met een ander. Als je je bedenkt dat schaamte een afwijzing van jezelf betekent dan is een volwaardige relatie met een ander mens welhaast een onmogelijke opdracht, toch?

Intergenerationele overdracht
Om met schaamte om te kunnen gaan – omdat het gevoel als ondraaglijk wordt ervaren- ontwikkel je copingstrategieën (zie figuur 1). Die strategie wordt – door herhaling- ook onderdeel van je identiteit. Gevolg is dat de geselecteerde strategie een groot effect heeft op je leefomgeving en in het bijzonder op je eigen kinderen. Als kind krijg je te maken met een opvoeder die de eigen afwijzing, als vanzelf, naar buiten projecteert. Dit vertaalt zich vervolgens al snel in geweld en/of verwaarlozing. Dit resulteert vervolgens in de bevestiging van de gevoelens van ‘waardeloosheid’ bij de opvoeder en de basis voor schaamte-sensitiviteit bij het kind. Je ziet dat dit zich ontwikkelt in een vicieuze cirkel die zich tevens uitbreidt

Voorbeeld: Een alleenstaande moeder, Shari, raakt haar baan kwijt. Ze had een tijdelijk contract wat niet werd verlengd. Shari heeft als kind huiselijk geweld meegemaakt. Haar moeder sloeg haar ook regelmatig. Ze was een levendig kind wat niet goed stil kon zitten. Haar vader was een leuke man, behalve als hij gedronken had. Dan ontstond er ruzie in huis. Ze hoorde haar ouders vaak schreeuwen. Gevolg was dat haar moeder daarna heel stil was en veel op bed lag, zij stil moest zijn, en haar vader de avonden daarna pas heel laat thuiskwam. Die momenten voelde ze zich heel alleen en dat wilde ze later nooit voor haar kinderen. De vader van haar dochter vertrok toen haar dochter zes maanden was met de woorden, “Een leven met jou is is voor niemand te doen!” Haar ouders gaven haar die boodschap ook door te schreeuwen, te slaan en haar te negeren. Misschien had hij, de vader van haar dochter, wel gelijk, dacht ze toen ze de boodschap kreeg dat haar contract niet werd verlengd. “Niemand houdt het met mij uit- ook mijn eigen ouders niet- en alles ik aanraak gaat stuk”. Nita is een energiek meisje net zoals zij ook was. Op school geven ze aan dat ze niet stilzit en luistert en is het Expertise Onderwijs Centrum (EOZ) ingeschakeld. Als Nita voor de zoveelste keer de aandacht van haar moeder probeert te krijgen door aan haar arm te trekken, terwijl Shari de rekeningen doorneemt – met gebogen hoofd- krijgt ze een klap van haar moeder. “Doe nou eens gewoon wat er gevraagd wordt. Ik kan jou er niet bij hebben!”.

Schaamte kent vele gezichten
Er zijn vier verschillende scenario’s van ‘het afwijzen van het gevoel van schaamte’. Je kan het gevoel niet verdragen dus je valt jezelf aan of een ander (vechtrespons). Een ander scenario is het isolement door je te verstoppen of te vluchten of het scenario van het vermijden uit te leven (vluchtrespons). De lichaamstaal – het naar beneden afgewende gezicht, de naar voren vallende schouders, het verschieten van het gelaat op de moment dat de emotie getriggerd wordt- is niet bij alle scenario’s duidelijk leesbaar. Naarmate je opgroeit en de verschillende scenario’s eigen maakt leer je ook de lichamelijke zichtbare signalen te onderdrukken. Je leert jezelf, als kind, patronen aan die je gevoelens van veiligheid zoveel mogelijk vergroten. In het lichaam spelen zich echter dezelfde fysiologische processen af.

Figuur 1: The compass of shame (Nathanson, 1992)
  1. Terugtrekken: Hier wordt de vernedering en het oordeel uit de weg gegaan door jezelf af te zonderen, te isoleren. Dit is zichtbaar als volwassenen zich in groepen afzonderen of als kinderen zich afzonderen op het schoolplein. Ander signaal kan zijn dat afspraken niet worden nagekomen of kinderen die op school hun boeken en etui bijvoorbeeld niet bij zich hebben. De regels van school zorgen dat ze zich fysiek niet kunnen onttrekken, maar ze zijn zo wel verzekerd van een gebrek aan actieve deelname die mogelijk leidt tot gevoelens van schaamte en vernedering. Lichaamstaal, zoals hierboven als kenmerkend bij schaamte is omschreven, is in dit scenario een duidelijk signaal.
  2. Aanval op jezelf: Dit kan zich uiten door een vergaande vorm van zelfspot of neerbuigende uitspraken over zichzelf in een groep. Hiermee wordt een gevoel van controle verkregen over de gevoelens van schaamte en vernedering. Uiterste vormen zijn eetstoornissen, automutilatie en suïcidepogingen.
  3. Vermijding: Hier wordt de aandacht verlegd naar een deel van de identiteit die niet als mislukt wordt ervaren. Dit kan de verfraaiing van het lichaam zijn, het vergaren van materiële dingen of het doen van sensatiegerichte activiteiten die een ‘rush’ geven. Deze dingen compenseren het ‘klein voelen’ dat gepaard gaat met schaamte. Andere vorm van vermijding is de vlucht in alcohol en/of drugs. Deze geven een tijdelijke verlichting, maar leiden al te makkelijk tot verslaving, met alle consequenties die leiden tot een neerwaartse spiraal.
  4. Aanval op een ander: Hier wordt de pijn geprojecteerd op de ander door de ander te beschuldigen en ‘kleiner te maken’. Dit kan variëren van zogenaamde onschuldige plagerijen, beledigingen tot aan psychisch en fysiek geweld. Bij kinderen komt dit ook tot uiting in pesten.

Herstel begint bij relatiewerk
Het allerbelangrijkste, en dat kan niet genoeg worden benadrukt, is het maken van echt contact. Het herstel ligt in de relatie. Dit wordt onderschreven vanuit verschillende invalshoeken. Iedereen heeft het nodig gezien te worden om verbinding te ervaren met de wereld om je heen. De meesten mensen onder ons zijn opgevoed en opgeleid vanuit het gedachtegoed van de filosoof Descartes ‘Ik denk dus ik besta’. De realiteit is ‘je bestaat en dat maakt dat je denkt’. Laat iemand ervaren dat hij/zij belangrijk is; gezien wordt en gehoord wordt. Dit is relatief makkelijk bij de eerste twee bovenstaande scenario’s. Op het moment dat er sprake is van verslaving of geweld wordt het al een stuk lastiger voor de meesten van ons. Pas als er sprake is van een relatie, vanuit echt contact, ontstaan er gevoelens van veiligheid en verbinding en kan er gewerkt worden aan inzicht, bewustwording en het ontschuldigen (Nagy in Onderwaater, 2015).

Werkzame interventies
Dus als er enige veiligheid en verbinding wordt ervaren kan er gewerkt worden aan inzicht. Verbinding gaat over de relatie met een ander, maar allereerst over de relatie met jezelf. Je zal dus jezelf moeten leren aankijken met behulp van een ander. Het antigif voor schaamte is compassie. Compassie heeft als belangrijke eigenschap dat je het gedrag van de ander kan ‘containen’. In andere woorden dat je er mee kan ‘dealen’. Dit betekent dat jij je niet laat leiden uit angst, maar de ander liefdevol kan benaderen. En in gewelddadige situaties vraagt dit nogal wat van jouw zelfkennis. Dat is ook de reden dat professionals bij herstel betrokken moeten worden en die op hun beurt ondersteund worden in hun professionele identiteit.

Face it
Het onder ogen zien van de situatie vraagt enorm veel moed. Het is wel een essentiële stap op weg naar herstel. Welke elementen zijn belangrijk?

  • Kennis en inzicht geven: ‘Wat is schaamte? Wat zijn de oorzaken? Wat maakt dat je er niets aan kon doen? Hoe wordt schaamte doorgegeven? Wat zijn de effecten op onszelf en op anderen? Hoe kunnen we samen het herstelproces vormgeven voor jou èn je eventuele kinderen.
  • Kennis vertalen naar ervaringsgerichte interventies zoals wandelen in de natuur, mindfulness, yoga. Op deze wijze help je de lichaamsprocessen die verstoord zijn te reguleren en werk je aan het contact met het zelf en verkrijgt iemand inzicht in de denkstructuur die zich heeft ontwikkeld.
  • Begeleid en ondersteun in het vormen van een gezonde identiteit door overtuigingen te ontmaskeren, ondersteun in het opbouwen van een gezond netwerk, begeleid in het leren stellen van grenzen, begeleid in het opdoen van nieuwe ervaringen, help nieuwe en gezonde scenario’s ontwikkelen en blijf herhalen, ‘Het is niet jouw fout! en ‘Je bent niet slecht of gek’.
  • Maak structureel, vooral in scholen en ander opvoedingssituaties, onderscheid tussen de mens en de activiteit; tussen de daad en de doener.
  • Toon compassie en begrip voor ieder mens; dus ook voor de ogenschijnlijke dader en het slachtoffer. Iedereen lijdt onder zijn/haar eigen afwijzing.
  • Organiseer en faciliteer herstelconferenties1 voor betrokkenen. Belangrijk dat dit heel zorgvuldig wordt voorbereid door deskundigen in herstelrecht daar dit essentieel is in duurzaam herstel voor de persoon in kwestie èn alle betrokkenen. Het is een bouwsteen in het bouwen aan een gezonde verbinding in de gemeenschap (Costello e.a., 2009).


1 Het faciliteren van een herstelconferentie kan gedaan worden door Berben & Colleagues (info@berbencolleagues) of door Awor, coaching& ontwikkeling (dianne @awor.nl) of door Sentro Hubentut I Famia (tel: +599 7157200).

Wat is relatie tussen schaamte en cultuur
Schaamte wordt gerelateerd aan de zogenaamde wij-culturen, zoals Bonaire veelal wordt gelabeld. Dit in tegenstelling tot de zogenaamde individualistische culturen. Deze laatste zouden meer verbonden zijn aan een intern normen en waardenstelsel en in de wij-culturen zou de aandacht meer liggen op een gezamenlijk normen- en waardenstelsel. Is die tweedeling wel zo duidelijk te maken? Is niet welhaast ieder mens geboren met een intern waardenstelsel wat zich wil verhouden en verbinden met een collectief? En bestaat een collectief niet uit individuen die het geheel vormen? En een heel belangrijke vraag: Is het niet heel belangrijk om een wij-cultuur te creëren, te koesteren en te behouden? Daar is geen intense vorm van schaamte voor nodig! Wij mensen zijn ‘gehardwired’ voor verbinding. De geschiedenis en het simpele feit dat Bonaire een eiland is heeft deze verbinding versterkt en het individualisme steekt steeds meer zijn kop op. Ik denk niet dat wij dat moeten bemoedigen. Integendeel, er zit een enorme kracht in de gezamenlijkheid. Het biedt gevoelens van veiligheid, verbinding wat voorwaarden zijn voor creativiteit en (persoonlijke) ontwikkeling. Laten we het begrip schaamtecultuur verbannen en ons richten op de definitie van een wij-cultuur. Een samenleving waarin iedereen wordt gezien en gehoord. Een samenleving die zich bewust is van het unieke potentieel van ieder mens en daar alles aan doet om dat tot bloei te laten komen.

Literatuur
– George, G. (2016). Teaching with Mind and Heart: Affect in the restorative school. RP for schools, geraadpleegd op 11 november 2018 http://www.rpforschools.net/MindandHeart_2016online.pdf
– Nathanson, D.L. (1992). Shame and pride: Affect, sex and the birth of the self. New York, NY: W.W. Norton.
– Onderwaater, A. (2003). De theorie van Nagy, De onverbrekelijke band tussen ouders en kinderen. Swets-Lisse:
– Tomkins, S. (2008). Affect Imagery Consciousness: The complete edition. New York, NY: Springer Publishing Company.
– Costello, B., Wachtel, J. & Wachtel, T. (2009). The restorative Practices Handbook: For teachers, disciplinarians and administrators. Bethlehem, PA: International Institute for Restorative Practices.

Over de auteur
Dianne Lucassen, opgeleid in Human Resources, Maatschappelijk werk, Transformationeel coachen & Leidinggeven en Restorative Practices is eigenaar van AWOR, coaching & ontwikkeling. Ze is werkzaam als intervisor, trainer, coach en interim-leidinggevende.